søndag 15. januar 2017

Frå fysiske til digitale kontantar

Symbol på Zimbabwes økonomiske kollaps
Diskusjonen om det kontantfrie samfunnet går friskt. Det vil seia, det er nesten ingen diskusjon om me skal ha kontantar i den forstand at me skal ha eit anonymt betalingsmiddel som går direkte frå betalar til mottakar. Det er heller ein diskusjon om når Norge blir kontantfritt; dvs. utan fysiske kontantar.

Norges Bank og digital valuta
Men i Aftenposten 13.01.17 kan me lesa om Norges Bank sine utgreingar om ein ny type elektroniske pengar. Slik eg les artikkelen, er det snakk om elektroniske kontantar, utan at det kjem direkte fram. Norges Bank har ansvaret for å trykkja sedlar og laga myntar, men den delen av pengemengda er sterkt minkande og utgjer no under 3 % av alle pengane i samfunnet. Det aller mest er såkalla konto-pengar, pengar på konto i ein bank. Desse pengane ser aldri "dagens lys" i den forstand at dei vil alltid vera i elektronisk form.

Pengetypar
Dei ulike typane pengar har eigne notasjonar innan økonomi:

  • M0 = Monetær base
    Alle myntar og sedlar pluss private bankar sine innskot i Norges Bank
  • M1 = Den smale pengemengdaM0 + private personar sine innskot i bankane
  • M2 = Den breie pengemengdaM1 + banksertifikat og pengemarknadsfond
Enkelte land opererer også med M3 og M4 og inkluderer der m.a. derivat.

Bank-kort og kontopengar
Bruken av fysiske kontantar har minka kraftig dei siste åra, og bruk av bankkort (debet- og kredittkort) har auka tilsvarande. Debet-korta er kort der betaling blir trekt direkte frå kontoen ved bruk, medan kreditt-kort er transaksjonar som blir gjort opp i ettertid, basert på faktura frå kortselskapet. Sjå tidlegare blogg-innlegg for ei forklaring på korleis desse korttypane fungerer, og kosntadene ved bruk.

Digitale kontantar
Men kva skal Norges Bank gjera når dei snart ikkje har direkte hand om pengar? Dei kan jo erstatta dei fysiske kontantane med elektroniske kontantar, og det er det utgreiinga tek for seg. Men då melder det seg ein del nye utfordringar:
  • Korleis skal dei digitale kontantane distribuerast og handterast?
    Skal innbyggjarane få konto i Norges Bank?
  • Viss innbyggjarane får konto i Norges Bank, kva vil det få å seia for bankane?
  • Kva med anonymitet? Er det muleg å oppretthalda kontantar som anonymt betalingsmiddel? er det vilje frå styresmaktene inkl. Norges Bank til å verna om anonymiteten?
Det siste punktet er eg i tvil om. Dei aller fleste som uttalar seg om overgangen til eit kontantfritt samfunn har kasta anonymiteten på båten. Det urovekkjande å sjå kor lite folk flest er opptekne av det stadig meir sporbare samfunnet me lever i. Det er grunn til å minna om Benjamin Franklins ord: "Den som er villig til å byta fridom med tryggleik, fortener verken fridom eller tryggleik".

Viktig med open diskusjon
Eg vart intervjua av ein journalist i e24.no like før jul med spørsmål om Norges Bank burde ta i bruk digital valuta i form av digitale kontantar. Det er jo eit godt stykke utanfor mitt kompetansområde, men på ei anna side: når spørsmåla er knytte til bruk av blokk-kjedeteknologi trur eg eg kan svara like godt som andre. Poenget mitt var at Norges Bank må starta utgreiing av spørsmålet om digitale kontantar og korleis det eventuelt skal iverksetjast og fungera. Det har dei i alle fall gjort, og det ville vore meir enn rart om dei ikkje føretok seg noko på dette området. 

Bank of England og Sveriges Bank er to sentralbankar som er offensive i dette arbeidet og informerer om dei vurderingar som blir gjorde. Norges Bank har tradisjonelt vore ein meir lukka institusjon, men det er å håpa at dei vil ha ein meir open diskusjon i ei sak som dette. Om blokk-kjede er ein del av denne diskusjonen, tvilar eg i grunnen på. Dersom Norges Bank skal handtera digitale kontantar på eiga hand, kan dei gjera det enklare med tradisjonell database-teknologi.

lørdag 7. januar 2017

Vinnarar og taparar i den globale økonomien

Økonomi-journalist Rana Foroohar tek eit knusande oppgjer med amerikansk (og indirekte global) finans i boka "Maker and Takers - The Rise of Finance and the Fall of American Business". Kortversjonen er at Wall Street (finanssektoren) har forsynt seg grådig på kostnad av Main Street (vanlege folk og særleg tradisjonelt næringsliv).

Dersom ein ikkje visste at Rana Foroohar skriv med utgangspunkt i USA og med journalistisk bakgrunn frå m.a. Time Magazine og Newsweek, kunne ein tru at ho hadde ein klar sosialistisk bakgrunn. Dommen over finanssektoren er ikkje nådig, og også styresmaktene som let denne sektoren driva ei forretningsverksemd som går ut over anna næringsliv. Foroohar held dagens finanspraksis opp mot tidlegare oppgåver for finanssektoren der målet var å hjelpa næringslivet, sjølvsagt med ei sunn økonomisk drift i eige hus også. I mai-utgåva (2016) av TIME har ho denne kort-versjonen av boka.

Finanssektoren står for 7 % av økonomien i USA, 4 % av sysselsetjinga, men reiser med heile 25 % av samla profitt! Paradokset Foroohar, og mange andre som t.d. filmen "The Big Short", peiker på er at medan finanssektoren har vakse enormt, har resten av næringslivet gått tilbake. Som Foroohar skriv:
"The business of America isn't business anymore, it's finance... Our financial system has stopped serving the real economy and now serves mainly itself" 
Too big to fail, too big to jail
Det verste er ikkje at finanskrisa kunne skje. Det verste er at nesten ikkje noko har vorte gjort etterpå, og at dei store finanskonserna held fram som om ingen ting har skjedd.

Filmen "The Big Short" handlar om finanskrisa og slutten er ganske talande for kva som burde vorte resultatet av den, og kva som faktisk skjedde:




Finansialiseringa
Det er ikkje berre tradisjonelle finansselskap som er involverte i finansoperasjonane. Mange av dei største selskapa i USA har utvikla store finansdivisjonar som oppfører seg på sama måten. I 2013 lånte Apple $ 17 mrd. for å betala utbyte til aksjonærane, og det trass i at dei hadde $ 145 mrd. i kontantar sjølve! Det var både billegare og tryggare for Apple å låna pengar enn å henta heim eigne kontantar salta ned i ulike skatteparadis. Ein grundigare studie av desse operasjonane finst i artikkelen "Apple's changing business model: "What should the world's richest company do with all those profits?" av Lazonick, Mazzucato og Tulum.

Dette ville aldri ha skjedd under Steve Jobs. Han var knallhard mot styret og motsette seg stort sett utbetaling av utbyte. Han var genuint oppteken av produktutvikling, og resultatet var heller ikkje vanskeleg å sjå. Men med mektige finanspersonar som Carl Icahn i styret, og utan Steve Jobs til å halda styret unna pengane, har det skjedd ei dreiing av Apple sin filosofi. Apple ser no meir og meir ut som ei pengemaskin utan dei særmerkte visjonane og magiske evnene til å utvikla nye og treffsikre produkt.

Finansialiseringa av GE
Jack Welch er ein av dei såkalla business-guruane i USA. Han var styreformann og CEO i Genereal Electric Corp. (GE) frå 1981 til 2001. I desse åra var finansialiseringa av konsernet eit av dei mest markante utviklingstrakka. GE Capital, finansdivisjonen som vart bygt opp, hadde est ut til $ 700 mrd. i 2008 og kollapsen var tilsvarande spektakulær. GE måtte få $ 138 mrd. i krisehjelp for redda konsernet. Som ein del av krisepakka måtte GE avvikla finansdivisjonen. Kanskje var det eit teikn på at finansialiseringa har nådd toppen og at det kan gå mot ei avvikling av denne usunne forretningsstrategien?

Nøytron-Jack
Jack Welch fekk elles tilnamnet Nøytron-Jack etter nøytron-bomba (!). Han sparka 112 000 tilsette i dei første fem åra som sjef, og hintet til nøytron-bomba er at den utslettar alle menneske, men let bygningane stå (!!).

Symptoma på finansialiseringa er mange og tydelege:
- vekst under gjennomsnittet
- større skilnader mellom fattige og rike
- stagnerande og delvis reelt minkande lønningar
- større marknadsuro
- stadig fleire får problem med å skaffa seg utdanning, hus og pensjon

I staden for å finansiera nye idéar og prosjekt som gir arbeidsplassar og høgare lønn, går pengane til å sikra eksisterande eigedom (assets). Berre 15 % av all kapital går til reell prosjekt, resten blir verande i finanssektoren som grunnlag for storarta spekulasjonar.

"In sum, financial fees are rising, even as financial efficiency falls. So much for efficient markets!"

Starta med Reagan, fullført med Clinton
Etter finanskrisa i 1929 og dei etterfølgjande harde 30-åra vart det innført streng styring av finanssektoren, ikkje minst for å verna vanlege folk sine sparepengar. Glass-Steagall-lova sytte for eit skarpt skilje mellom sparebankar og investeringsbankar.

Ei viktig lovendring i Reagan-perioden var at selskap fekk lov til å kjøpa tilbake eigne aksjar. Det var tidlegare ulovleg fordi det vart sett på som manipulering av aksjekursen. No er det heilt vanleg og rekna for god finanspolitikk! Apple har eksempelvis kjøpt tilbake eigne aksjar for $ 7 billionar! (7 trillion dollars). Det ser ut til å ha vore ein effektiv måte å pumpa opp aksjekursen.
Ordninga med tilbakekjøp av eigne aksjar er på mange måtar sjølve symbolet på "finansialisering". Men samstundes: "The great irony of financialization is that it produces bad finance".

Dereguleringa av finanssektoren som Reagan hadde starta på, vart på mange måtar fullført av Clinton og opphevinga av Glass-Steagall-lova opna opp for at også sparebankar (savings banks) kunne spekulera nærmast fritt.

Dodge vs. Ford: Kven er ei bedrift primært til for?
I 1939 vart det sagt dom i ei viktig prinsipiell sak om kva som er det primære målet for ei bedrift. Saka Dodge vs. Ford var ei sak mellom brødrene Dodge som ville ha auka utbyte frå eigarskapen sin i Ford, medan Henry Ford heller ville investera i selskapet. Drakampen i Apple-styret gjennom åra med Jobs og den etterfølgjande snuoperasjonen er som eit ekko av Dodge vs. Ford.

Michigan Supreme Court sa følgjande dom i saka:
"A business corporation is organized and carried on primarily for the profit of the shareholders"
Dette vart styrande for næringslivet, ikkje berre i USA, men også resten av den vestlege verda. Det kan på ein måte synast opplagt at eigarane sine interesser er det viktigaste, men Steve Jobs og andre har vist at det ikkje nødvendigvis må vera slik. Alibaba-sjef Jack Ma har sett opp følgjande prioriteringar for sitt selskap:

  1. Tilsette i Alibaba
  2. Kundane
  3. Aksjeeigarane
Dette er ei tøff prioritering som bryt med Dodge/Ford-dommen. Ikkje veit eg korleis Alibaba praktiserer dette, men eit interessant utgangspunkt er det.

Innovasjon i private og børsnoterte selskap
Forsking viser at innovasjonen er høgare i private bedrifter samanlikna med børsnoterte. Innovasjonsgraden fell så mykje som 40 % etter børsnotering (IPO - Initial Public Offering). Og forklaringa er ganske enkel: "Once a firm goes public, it must focus on pleasing shareholders rather than on investing in the future". Det er Dodge/Ford igjen..

Forskinga viser også at privateigde bedrifter investerer meir enn dobbelt så mykje i den reelle økonomien som børsnoterte bedrifter av same størrelse og i same sektor.

Den finansielle månen
Finansialiseringa kjem til uttrykk på fleire måtar, men ulike typar derivat-handel er kanskje det fremste eksempelet. Derivat var opprinneleg ei forsikringsordning mot framtidig ukjent prisstigning og vart først nytta i samband med råvareproduksjon, framfor alt mat. Det var Chicago-børsen som først opna for denne typen handel, i 1971. Bønder kunne begynna å selja avlinga si før dei hadde sådd. Dei fekk då ein garantert pris, uavhengig av om den faktiske prisen på haustetidspunktet var høgare eller lågare.

Med tida har derivat-handelen omfatta stadig nye og meir sofistikerte produkt. Sofistikert må her tolkast som kompliserte og til dels ugjennomtrengelege. Det var desse produkta som vart Terra-kommunane si fallgruve; dei kjøpte investeringsprodukt dei ikkje skjønte innhald eller omfang av - og det kosta dei svært dyrt. Investor Warren Buffetts karakteristikk av dette som "Financial weapons of mass destruction" er svært treffande!

Uttrykket "den finansielle månen" er henta frå Ole Bjerg og hans "Making Money - The Philosophy of Financial Crisis" der han samanliknar derivat med Månen og dei underliggjande verdiane (assets) med Jorda. Det som skulle vore eit 1:84-forhold er plutseleg snudd på hovudet slik at derivata er 100-tals (for ikkje å snakka om tusen eller millionar) ganger meir verdt enn dei underliggjande verdiane dei representerer. Det blir som om månen skulle bli 84 ganger større enn Jorda.

Reven i hønsehuset
Dei som har interesse av å selja desse produkta, sit på begge sider. Store investeringsbankar som Goldman Sachs eig både fysiske varer og handlar med derivat på dei same varene. Å tillata dette er som å sleppa reven inn i hønsehuset: Versågod, forsyn deg.

Eit anna problem, som også inkluderer reven, er dei tette banda og den kontinuerlege sirkulasjonen av personar mellom dei største investeringsbankane, Finansdep. og Sentralbanken (Feds). Dette skaper eit tett og usunt klima der det ikkje blir rom for nye tankar og der eigeninteresser kan få dominera altfor mykje. I kapitlet "The Revolving Door" beskriv ho dei altfor tette banda mellom desse sentrale miljøa.

Her til lands har me litt av det same, i miniatyr, gjennom "jern-triangelet" av samfunnsøkonomar: Finansdep., Norges Bank og SSB.

Schizofrenien i økonomifaget
Djupast sett handlar også finanskrisa og finansialiseringa av næringslivet om eit bestemt syn på økonomi og økonomisk utvikling. I USA er det særleg Chicago-skulen som har vore rådande og som må "ta skulda" for mykje av utviklinga me har sett og ser i finansverda.

Chicago-skulen har vore prega av økonomar med djup skepsis til styresmaktene og ei fanatisk tru på marknaden som skal rydda opp i alle slags problem. Sentrale økonomar som Milton Friedman, George Stigler og W. Allen Wallis har vore viktige ideologar for denne retninga. Og det er viktig å få fram at dette er rådande økonomisk tenking, ikkje berre i USA, men i heile den vestlege verda.

Etter kvart har alternative synspunkt på økonomi og økonomisk utvikling vakse fram, og det må vera rett å seia at det i dag er ei djup splitting i økonomifaget. Nobelprisen i økonomi for 2013 er ein god illustrasjon av denne splittinga: Den vart delt mellom Eugene Fama og Robert Schiller. Fama fekk prisen for arbeidet med hypotesa om effektive marknader (Efficient-Market-Hypothesis, EMH) og Schiller fekk prisen for arbeidet med bobler og kriser innan finansverda. Fama er trygt forankra i Chicago-skulen medan Schiller tilhøyrer den veksande skaren av "Behavioral economics", ei blanding av psykologi og økonomi.

I Dagens Næringsliv frå 7. jan. i år er det eit intervju med sjeføkonom Andy Haldane i Bank of England. BoE gjekk hardt ut før Bexit og spådde stor økonomisk nedgang. Kombinert med at dei, som nesten alle andre, ikkje klart å føresjå finanskrisa legg BoE og Haldane seg flate og innrømmer at dei har teke grundig feil. Haldane seier at "modellane [dei fleste økonomar har nytta] har vist seg å vera ganske snever og skjøre".

Her til lands har økonomistudent (no PhD-student) Roman Linneberg Eliassen skapt ein god del diskusjon med boka "Hysj, vi regner! Hvorfor økonomer ikke forstår virkeligheten". Også Eliassen kritiserer rådande økonomar for å vera altfor opphengde i modellar og ikkje sjå ut vindauga og kva som faktisk skjer.

Det er å håpa at den veksande skepsisen til rådande (ortodoks) økonomiforståing etter kvart manifisterer seg i reell endring av økonomisk politikk. Då må me nok ta tida til hjelp, som Max Planck så treffande formulerte det:
"Science progresses funeral by funeral"
God bok, men..
Rana Forhoohar har skrive ei svært lesverdig bok der skildringa av den uheldige utviklinga innan finans på kostnad av ordinært næringsliv er treffande. Den omfangsrike samlinga av referansar, i form av sluttnotar, viser at ho har gjort eit svært omfattande kartleggingsarbeid.

Det som framfor alt manglar er ein teoretisk eller politisk overbygning. Det er freistande (men også urettferdig) å samanlikna boka med Dag Østerbergs "Fra Marx til nyere kapitalkritik". Den siste er tung på politiske idear, men fattig på konkrete eksempel og forståing av verkelgheita. Med Rana Foroohars bok er det omvendt. Løysinga ho peiker på som ein veg ut av den den ganske håplause situasjonen er forenkling og tansparens. Ho er heller ikkje framand for å innføra ei skattlegging av finansielle transaksjonar for å leggja ein dempar på finasialiseringa.

Ho er ganske klar på at det må til eit klarare skilje mellom tilsyn og dei som skal førast tilsyn med, og også ei strengare regulering av investeringskonsern sine mulegheiter til å driva forretning over eit stort område. Eit skarpare skilje mellom sparing og investering, som opprinneleg ivareteke av Glass-Steagall-lova, er også nødvendig å gjeninnføra for å verna vanlege folks sparepengar.

søndag 1. januar 2017

Bitcoin-året 2016

Eg skreiv i fjorårets Bitcoin-årsmelding at "it was a very good year", med referanse til Frank Sinatra. Kva skal me då seia om 2016? It's been a very, very good year! Viss 2015 var bra, har 2016 vore eit kanonår for Bitcoin, og utsiktene for 2017 er dei aller beste.

Er stigande vekslingskurs bra?
Valutaen har nesten dobla seg i verdi i løpet av året, målt mot dollar. Om dette er bra eller ikkje, kan sjølvsagt diskuterast. Dersom me ser på dei tre viktigaste funksjonane til pengar:
  1. bytemiddel for handling av varer og tenester
  2. middel for oppbevaring av verdiar
  3. måleeining ("unit of account")
er ein stigande vekslingskurs bra for bitcoin som oppbevaring av verdiar, men ikkje som bytemiddel eller måleeining. Og så langt blir nok bitcoin mest brukt for oppbevaring av verdiar; som eit investeringsobjekt på linje med aksjar eller andre verdipapir.

Blokk-kjedehysteriet minkande
Fleire spådde før 2016 at dette vart året der Bitcoin ville gjera comeback og hysteriet rundt det uspesifiserte og uklare omgrepet blokk-kjede/blockchain avta. Mykje tyder på at dette er rett. Også i 2016 har 'blockchain' vore eit buzz-word, men eg tykkjer å merka ei endra haldning og ikkje minst at dei som slengjer fram påstandar om alt "blokk-kjeda" skal løysa i større grad blir konfronterte med "kva slags blokk-kjede snakkar du om?".

"Blokk-kjeda/Blockchain" finst ikkje!
Det er viktig å få slått dette klart fast: det finst ikkje ei blokk-kjede. Blokk-kjede som omgrep utan nærmare spesifisering er tomt og meiningslaust. Om ein likevel skulle seia at det finst ei blokk-kjede, må det vera Bitcoin - den originale og "mother of all blockchains". Utan ei presisering av kva blokk-kjede ein siktar til, blir det umuleg å diskutera fordelar og ulemper. 

Blokk-kjede som teknologi er også ganske uinteressant utan å knyta det til ei konkret utforming av denne teknologien. Blokk-kjede som teknologi kjem ikkje med unik sikkerheit innebygd! Dette er ein av dei vanlegaste misforståelsane. Påstandar om blokk-kjede som uforanderleg blir stadig slengt fram, og det er berre tull! Ei blokk-kjede, uansett kva den heiter, kjem ikkje med ei løysing som utan vidare sikrar at transaksjonar blir uforanderlege. Det er ikkje (berre) eit teknologisk spørsmål, men minst like mykje spørsmål om ein sosial kontrakt. Dei som har påverknad på teknologien avgjer kva reglar som skal gjelda, og reglar kan også få tilbakeverkande kraft. Det er nok å visa til Ethereum og The DAO-historia frå sommaren 2016.

Blokk-størrelse framleis eit dilemma
Sjølv om den verste stormen har lagt seg, er diskusjonen om blokk-størrelse framleis ei heit potet for Bitcoin-miljøet. Frontane har vore steile mellom dei som vil auka blokk-størrelsen, nærmast for ein kvar pris, og dei som vil halda igjen og har ei meir konservativ haldning. Kjerneutviklarane, Core, høyrer til den siste gruppa og har fått mykje tyn. Eg meiner det er djupt urettferdig og at me heller skal senda ei stor takk til desse utviklarane som har klart å halda hovudet kaldt og ikkje late seg riva med av "kravet" at Bitcoin må kunna konkurrera med VISA og PayPal.

Djupast sett dreier konflikten seg om Bitcoin skal vera eit avstemmingslag (settlement system) eller eit system for detaljhandel og sanntidsbetaling. Det er etter mi meining lite fornuft i å sjå på dagens Bitcoin som eit system for detaljhandel. Kvifor skal me skalera Bitcoin til å kunna handtera transaksjonsvolum på størrelse med VISA og PayPal? Her gjeld det å ha is i mangen og venta på løysingar som byggjer på Bitcoin, men som avlastar hovudkjeda ved å ta hand om store transaksjonsmengder og så bruka Bitcoin-blokkjeda til avstemming av bruttobeløp. 

SegWit
SegWit - Segregated Witness - der signaturane blir løfta ut av blokkene og lagra i ein separat database, blir framheva som ei løysing også på skaleringsspørsmålet. Det er rett at SegWit vil gje auka kapasitet i tal transaksjonar, men viktigare er det at denne teknologiske endringa vil opna for mange andre spennande løysingar i framtida. Men 95 % av "Bitcoin-gravarane" ("miners") må stemma for endringa og implementera den før den blir reell. Det er eit ganske høgt tal, og akkurat no er det ikkje meir enn ca. 35 % støtte for SegWit. Håpet for 2017 er at SegWit når 95 % støtte og blir aktivert. Det vil utløysa endå eit nytt og spennande kapittel i Bitcoin-historia.

lørdag 31. desember 2016

Sparebank-historien

Vik sparebank er ein av dei få sparebankane som framleis har den gamle eika i logoen sin.
Det er kanskje litt spesielt å gi seg i kast med eit verk som "Forandring og forankring - Sparebankene i Norge 1822 - 2014" av Lars Thue. Grunnen var ein idé om Sparebank 2.0 knytt til framveksten av digital valuta (Bitcoin ++) og om sparebankane på ein eller annan måte kan gjenskapa seg sjølve i den nye tida. Då måtte eg vita meir om sparebankane sin historie, og då var denne boka sjølvsagt obligatorisk.

Lars Thue vart engasjert av Sparebankforeningen til å skriva denne historia i samband med foreninga sitt 100-årsjubileum i 2014. Medan den første sparebanken vart oppretta i Christiania i 1822, vart Sparebankforeninga altså oppretta i 1914. Men storverket om sparebankane og Sparebankforeninga markerer også på eit vis slutten for foreninga. Etter opprettinga av Finans Norge i 2010 tok denne organisasjonen over mesteparten av oppgåvene for Sp.b.foreninga. Finans Norge er i realiteten ei samanslåing av dei to gamle interesseorganisasjonane Bankforeningen (forretningsbankane) og Sparebankforeningen. Sparebankforeningen eksisterer framleis, men er mest utan innhald.

Illustrasjon på Sparebankforeningen si heimeside.
Det kan tolkast som at halve treet/foreininga er daud..

Kampen mellom sparebankar og forretningsbankar
At Sparebankforeningen og Bankforeningen skulle fusjonera inn i Finans Norge (med Finansnæringens Hovedorganisasjon som eit mellomsteg for Bankforeningen) var nok tungt å svelgja for mange i sparebank-bransjen. Det har gjennom alle år vore eit markant skilje i interesser mellom sparebankane og forretningsbankane. Dei har vore grunnlagde på ulike verdisyn og det har også prega drifta, i alle fall i tidlegare tider. Dei har også vore ulike organisatorisk med sparebankane som stiftingar som ikkje har kunna kjøpast opp, og forretningsbankane som ordinære aksjeselskap.

Fusjonar og oppkjøp
Gjennom 1990-talet og starten på 2000-talet vart det eit sterkt press mot styresmaktene for å godta at sparebankar fekk endra seg til aksjeselskap. Pådrivaren var framfor alt den store sparebanksamanslutninga på Austlandet gjennom først ABC bank (Fellesbanken + Sp.b. Oslo og Akershus) som seinare fusjonerte inn fleire sparebankar i eit stadig utvida området rundt Oslo-fjorden og vart til Sparebanken NOR. Ambisjonane var heilt klart å etablera Sparebanken Norge, med flest muleg av sparebankane i over heile landet. Men den kongstanken stranda.

Grunnfondsbevis
Eit av problema til sparebankane etter kvart som behovet for vekst melde seg, var kapitaltilførsel. Som stiftingar hadde dei ikkje same mulegheit til å henta inn kapital frå eigarane sidan dei ikkje hadde eigarar. Det vart difor utvikla eit eige investeringsinstrument kalla grunnfondsbevis (no: eigenkapitalbevis) spesielt for sparebankar. Desse fungerte nesten som aksjar og var omsettelege på børs, men ga ikkje eigarskap eller innflyting på banken. Dette er ein heilnorsk innovasjon; ingen andre land med sparebankar har hatt eit slikt investeringsinstrument.

Presset for omdanning til aksjeselskap
I staden for å samla sparebankane i ein stor organisasjon, fekk Sparebanken NOR konkurranse frå ei anna gruppe sparebankar i Sparebank 1 Gruppen. Sparebanken NOR fusjonerte så med forsikringsselskapet Gjensidige til Gjensidige NOR Sparebank. Den nye sparebank-giganten sette straks i gang arbeidet for å bli omdanna til aksjeselskap. Sparebankforeninga var sterkt splitta i synet på om sparebankane burde få lov til å omdanna seg til aksjeselskap. Men for å unngå full splitting diskuterte styret i foreninga seg fram til eit "ikkje-standpunkt". Dei gjekk ikkje inn for omdanninga, men gjekk heller ikkje i mot (!).

Med Per Kristian Foss som finansministar og støtte frå AP i Stortinget vedtok Stortinget endringa i finansieringsverksemdslova av 1988 og opna opp for omdanning av sparebankar til aksjeselskap (mot SV og Sp sine stemmer). Mange av Sparebankforeninga sine krav vart imøtekomne, mellom anna at stiftingsmodellen skulle nyttast og at sparebankstiftinga sin eigardel i eit nytt aksjeselskap skulle vera garantisten for at sparebank-idéen og -tradisjonen vart vidareført.

DnB NOR 
Ikkje lenge etter omdanninga av Gjensidige NOR aksjesparebank, vart det fusjon med DnB til DnB NOR. Det skjedde i 2003. Etter kvart vart NOR fjerna og banken sitt namn vart (igjen) DNB. Når DNB kallar seg aksjesparebank med røter tilbake til starten i 1822, er det nesten ein tilsnikelse. Sparebankdelen kjem av fusjonen med Gjensidige NOR, for DnB, og før det DnC, har mest av alt ein forhistorie som forretningsbank.

Bank og IT
Banknæringa har vore ein pådrivar for ny teknologi og sparebankane har i høgste grad vore førande her. I 1965 vart Fellesdata AS oppretta som eit teknologisamarbeid mellom sparebankane. To år tidlegare hadde forretningsbankane oppretta IDA AS; Integrert databehandling AS.

Den viktigaste grunnen til at Norge har vore teknologisk leiande innan bank og finans er likevel det gode samarbeidet mellom bankane; sparebankar som forretningsbankar. Samarbeidet mellom Sparebankforeninga og Bankforeninga var viktig her. I 1972 vart Bankenes Betalingssentral (BBS) oppretta for å levera tenester rundt bankgiro. BBS vart overteke av danske interesser i 2009 og heiter no Nets. Også Fellesdata og IDA vart etter kvart slukte av reine IT-selskap, i hovudsak Evry (tidlegare Ergo Group og endå tidlegare EDB Business Partner).

I 1991 gjekk bankane igjen saman om å oppretta eit felles selskap, denne gangen BankAxept som skulle handtera kort og kortbetalingar (debetkort). Det har vore ein stor suksess, og BankAxept er den desidert rimelegaste betalingsforma i dag når me held kontantar utanom.

Sparebank 2.0
Har så sparebankane sin grunnleggjande idé med forankring i lokalmiljøet ei framtid i dagens globaliserte verd? Det trur eg absolutt, sjølv om det ikkje er så enkelt å sjå kva dei bør gjera for å møta dagens og morgondagens utfordringar. Ein ting er at store finanskonsern burde vorte splitta opp for å unngå "too big to fail"-problemet. Det burde vore gjort etter finanskrisa i 2007/8, men dessverre skjedde det ikkje. Så er spørsmålet kva er for stort, og kva er stort nok? I dagens samfunn der den rådande ideologien er at større = betre omtrent på alle område, er det vanskeleg å sjå kva nisje dei små sparebankane skal satsa på.

Eg har tru på at sparebankane framleis kan halda seg i front teknologisk, men då må dei kanskje i større grad fri seg frå dei store og tunge banksystema og heller satsa på nyare teknologi. Dei kan til dømes starta i det små og tilby tenester kring den framveksande digitale valutaen, som eksempelvis ein tiltrudd part for oppbevaring av private nøklar o.l. Det høyrest kanskje paradoksalt ut at teknologien som nettopp gjer muleg å kutta ut den tiltrudde tredjeparten skal kunna bli ei nisje for desse. Men dersom Bitcoin og andre liknande valuta skal få utbreiing ut over dei spesielt teknologi-interesserte, trur eg at slike tenester må komma. Det er rett og slett for vanskeleg og for risikabelt å satsa på denne typen valuta utan å ha gode hjelparar.


Gardsøl = Heimabrygg

Boka "Gårdsøl - Det norske ølet" av
Lars Marius Garshol
Endeleg har boka om den ur-norske øl-tradisjonen komme, og det er kjekt at Lars Marius Garshol er den som har ført "Gårdsøl - Det norske ølet" i pennen. Lars Marius er ein skikkeleg øl-nerd som var relativt tidleg ute med å surfa på den nye bølgja av handverks-øl. På eit visst tidspunkt hadde han smakt og bedømt omtrent det som var  å oppdriva av ulike øl-typar og lurte på om det ikkje var meir å utforska. Samtidig sneik det seg inn ein tanke om at ein IPA i Norge stort sett smakar det same som ein IPA i New York eller i Barcelona. Handverks-øl er ei global greie der øl-bryggjarane stort sett følgjer dei same oppskriftene og dei same metodane,m og brukar ganske likt utstyr.

Frå øl-nerd til kulturforskar
Lars Marius er ærleg på at han som ivrig øl-entusiast i meir enn 10 år var totalt uvitande om den gamle norske øl-tradisjonen; ein tradisjon som er meir enn 1000 år og som framleis lever vidare i enkelte delar av landet. Då han oppdaga dette, tok forskaren i han over og han sette seg føre å samla mest muleg kunnskap om denne viktige kulturen og tradisjonen.

Starten i Kaupanger 2013
Det artige er at det heile starta med ein invitasjon til Vestlandsforsking og vårt bryggjekurs før jul i 2013. Tastatur-laget, bedriftsidrettslaget til Vestlandsforsking (me har eit fleksibelt syn på bedriftsidrett..:) arrangerte kurs i heimabrygging med kollega Carol (Aall) som sjefsbryggjar og kurshaldar. Brygginga føregjekk i egna lokale på Heiberg gard i Kaupaner. Det var ikkje berre Lars Marius som var førstereisgut i dette laget; alle bortsett frå Carlo var nybegynnarar. Det var skikkeleg interessant, og som Lars Marius skriv i boka vart ølet veldig godt - heilt eksepsjonelt godt! Det var eit juleøl med djup mørk farge (nesten svart pga. karamell-malten), og smaken var framifrå. Eg trudde 10 liter ville bli altfor mykje for eigen del, men der tok eg skammeleg feil. Ølet fall i smak hjå alle i familien og dei 10 literane vart fort tømde.

Viktig bok
Denne boka er viktig for å dokumentera tradisjonane som framleis blir haldne i hevd i enkelte delar av landet. Men det er marginale miljø, og ein del viktige element er forsvunne, eller i ferd med å forsvinna. Ikkje minst gjeld det den spesielle kveiken; gjæren som blir brukt om att og om att og som kan sporast veldig langt tilbake. Det er også interessant å sjå skilnadane mellom ulike delar av landet og korleis tradisjonar er tilpassa dei lokale tilhøva.

"Timinga" er også veldig bra for ei bok som dette. Etter 10-15 år med stor interesse for handverks-øl og mikrobryggeri, er tida absolutt inne for å bli kjent med den originale øl-kulturen me har her i landet og som me absolutt bør vera stolte av. Det er ein tradisjon og ein kultur som bør ha eit stort potensial også som eksportvare i framtida; både i form av turistoppleving og som direkte eksport av norsk gardsøl.

I USA, handverks-ølet sitt heimland, er sjølvsagt trenden kommen til "farmhouse ale". Det ville vore meir enn ironisk, nærmast patetisk, om norske øl-entusiastar skulle prøva å etterlikna den, i total uvitenheit om den stolte norske øl-tradisjonen!

Norge rundt
Det som gjer boka ekstra interessant og lesverdig, er besøka Lars Marius har gjort til sentrale bryggjemiljø rundt om i landet. Han dreg i veg med stor nysgjerrigheit og ei nærmast barnleg (NB! barnleg, ikkje barnsleg!) glede over alt det merkelege han oppdagar - metodar og rutinar som strir mot alt han har lært om brygging av handverks-øl.

Dei mange besøka og dei mange gode kommentarane han har fanga opp, krydrar boka på same måten som humla krydrar ølet. Det gjer boka lettlesen i tillegg til at den er informativ. Oppskriftene på slutten av boka er også ein god ting slik at fleire kan prøva denne typen brygging.

Dette er ei bok mange bør skaffa seg, og den er eit viktig bidrag til ei betre forståing av og for den unike tradisjonen og kulturen som ligg i norske gardsøl. Det må også leggjast til at dette er ein jordbruks-kultur fullt og heilt. Det kjem fram av tittelen i boka, og elles også i boka, men det kunne kanskje vore endå tydelegare framheva.

Det er rett å slett berre å gå i bokhandelen eller finna fram på nettet og kjøpa boka. Du vil ikkje bli skuffa!

"Meira øl!"
Til slutt å eg nemna mitt første møte med øl. Eg var fire år og fekk vera med i bryllaup saman med mor og far. Eg sat ved sida av onkelen min som ga meg heimabrygg i glaset. Etter å ha smakt på ølet og drukke opp, ropte eg ut over heile forsamlinga: "Meira øl!" (til lett brydde foreldre..). Det var forresten onkelen min på Ølnes (passande namn) som hadde bryggja, i bryllaupet til dotter si.

søndag 27. november 2016

Frå Marx' til nyare kapitalkritikk

Dag Østerbergs bok på Pax.no
Utgangspunktet for Dag Østerbergs bok er den paradoksale situasjonen der kapitalismen opplever dei største problema på lange tider, men at marxistisk tangegang likevel er meir fjern enn nokon sinne. Boka vekte interesse fordi Østerberg lova å gi ei innføring i Karl Marx' idéar og seinare arbeid langs desse linjene. Østerberg er tidlegare professor i sosiologi ved UiO og har skrive ei rekkje bøker, både om Marx og andre sosiologiske/økonomiske emne.

Interessant, men likevel skuffande
Oppsummert vil eg seia at boka er interessant, men ga meg likevel ikkje det eg håpa på. Eg hadde håpa den var meir relevant for det som har skjedd dei siste 10 - 15 åra, særleg det som har med finans-krisa å gjera. Her tykkjer eg boka har lite å tilføra. Eit klart svakheitstrekk er til dømes at Thomas Piketty og hans "Kapitalen i det 21. århundre" berre såvidt er nemnt av Østerberg. Det får meg til å mistenkja at tekstane i boka i hovudsak er resirkulert materiale.

Eit klart minus er det også at boka ikkje inneheld noko stikkordregister.

Karl Marx (Foto: Wikipedia)
Karl Marx (1818 - 1883)
Karl Marx sine idéar er først og fremst presenterte i "Det kommunistiske manifest og andre ungdomsskrifter" frå 1848 og ikkje minst "Das Kapital"/"Kapitalen" (1867) som han skreiv saman med Friedrich Engels. "Das Kapital" var eit verk på tre bind, og dei to siste binda kom ut etter Marx' død (1885 og 1894). "Det kommunistiske manifest" startar mellom anna med den kjende setninga "Det går et spøkelse gjennom Europa, kommunismens spøkelse".

Meirverdilæra
Sentralt i Marx' kapitalkritikk var læra om arbeidskraftas meirverdi. Lønnsarbeidaren sel arbeidskrafta si som ei kva som helst anna slags vare, men i motsetning til andre innsatsfaktorar er det arbeidskrafta som tilfører vara den meirverdien som gjer produksjonen lønnsam og som så tilfell kapitaleigaren.

Marx' meirverdilære vart utfordra og "utkonkurrert" av grensenytte-læra. Grensenytt-læra representerte eit paradigmeskifte i økonomisk forståing i den forstand at den innebar eit skifte av  grunnbegrepa. Grensenytte-læra sa at den avtakande gleda eller nytten av ei vare innebar at den siste forbrukte eininga, den som representerer metningspunktet, er den marginale og den som svarer til marknadsprisen.

Grensenytte og likevektsteori
Grensenytte-læra, som vart utarbeidd i ulik grad av Stanley Jevons (England), Carl Menger (Østerrike) og Léon Walras (Sveits), skifta fokus frå arbeidarar og produksjon til vare og forbrukar. Det har hatt ei enorm betydning for utviklinga av økonomifaget, og også den "matematiseringa" av faget som har vore gjenstand for kritikk.

Walras innførte også likevektsbegrepet, ein idé om marknaden sin naturlege utvikling mot ei likevekt. Dette har seinare vorte kritisert av mange økonomiar, men utgjer likevel framleis eit av dei viktige fundamenta i samfunnsøkonomien. Kritikarar kallar dette gjerne "likevekts-fetisjisme". Marx på si side snakka om "vare-fetisjisme" med bakgrunn i framveksten av forbrukarsamfunnet midt på 1800-talet.

Marx og nyare kapitalkritikk
Det er her eg saknar særleg Pikettys omfattande arbeid som dokumenterer nettopp det Marx hevda; at avkastninga på kapital så og seia heile tida dei siste 200 åra har vore større enn den generelle økonmiske veksten (og veksten i lønningar) - altså r > g (r = avkastning på kapital, g = arbeidsinntekt). Marx meinte at kapital-akkumulasjonen ville halda fram uhemma slik at avkastninga på kapital gjekk mot null (altså r = g). Men her er Piketty ueinig og peiker på krefter som bidreg til å halda avkastninga oppe trass i kapitalvekst.

Kommunismens elendige empiri
Østerberg er ikkje inne på det vesentlege punktet om kommunismens elendige historikk. Det kan på ein måte forsvarast sidan han tek for seg kritikken til Marx og etterkommarar av han. Men ein kan likevel ikkje sjå bort frå at teori og praksis skil lag så til dei grader. Ikkje noko land har komme heldig ut av forsøka på marxistisk styre, med avskaffing av eigedomsretten og statleg styring av all økonomi.

Marx' lære og relevans for dagens problem
Eg saknar også ein betre analyse av dagens problem og det samfunnet me har i dag samanlikna med samfunnet på Marx' tid. Det er ikkje uvesentleg å trekkja fram dei store endringane som har skjedd dei siste 150 åra, og at i lys av desse er kanskje ikkje svara på utfordringane dei same som den gangen. Også her ber boka preg av at det stort sett er eldre tekstar, med lite oppdatert innhald.

Men at Karl Marx har hatt enorm betydning for vitskapen om samfunnsøkonomi (her passar det "gamle" begrepet sosialøkonomi betre) kan ingen motseia. Så er det kanskje også tilfelle at Marx i større grad har vorte misbrukt enn brukt, opp gjennom tidene.

Dag Østerberg kjem elles til Tronsmo bokhandel 1. desember for å fortelja om boka. For dei som er i Oslo då vil det sikkert vera interessant å høyra, og kanskje kan ein stilla kritiske spørsmål også?



torsdag 24. november 2016

Høyringsinnspel til planen om Vestlandsregionen

Sogn og Fjorane fylkeskommune har bedt om innspel frå innbyggjarane til intensjonsplanen for den nye Vestlandsregionen. Her kan du finna meir informasjon om planen og innkomne høyringssvar, og under er høyringsinnspelet eg sende:

Høyringssvar
Den føreslegne planen om å slå saman Sogn og Fjordane med Hordaland og Rogaland til ein stor Vestlandsregion bør etter mitt syn avvisast fordi den kviler på ei naiv førestilling om delegering av makt. Eit anna viktig argument er at innbyggjarane ikkje i tilstrekkeleg grad har fått mulegheit til å seia sitt fordi dette ikkje har vore løfta fram som valkampsak. Det er veldig viktig at gjennomgripande endringar som dette også blir førelagt folket i form av politiske diskusjonar; altså eit deltakande demokrati.

I denne saka, som i mange andre, startar ein etter mitt syn i feil ende: Først geografi, så innhald. Det er spesielt alvorleg her fordi konsekvensane er så store. Eg er ingen tilhengjar av at alt skal vera som før, men at grunnlaget for endringar skal vera solid og argumenta byggja på dette.

Sist staten viste solid vilje og evne til delegering av makt var i 1837! Det er ingen ting som tyder på at det vil skje igjen med det første. Fylka gjer difor opp rekning utan vert i denne saka.

Nynorsk har vorte ei sentral sak i diskusjonen om ein Vestlandsregion. Eg meiner det er ei avsporing av hovudsaka, som er om me bør organisera dei tre fylka i ein stor region eller ikkje. Eg meiner sjølvsagt at ein eventuell ny region som føreslegen må ha nynorsk som målform - noko anna er heilt uakseptabelt. Men det er som sagt ei avsporing.


Eit anna subsidiært standpunkt er at ei eventuell samanslåing bør reduserast til Hordaland og Sogn og Fjordane. Rogaland bør ikkje vera med i ein slik region fordi aksen Stavanger - Bergen vil forsterka utkantpreget Sogn og Fjordane uansett vil få.

lørdag 29. oktober 2016

DDOS, IoT og Bitcoin

"Termostatenes grusomme hevn" er tittelen på Morgenbladet
sin omtale av det IoT-baserte DDOS-angrepet

(Ill: Kristoffer Nilsen)
Den siste tida har vore prega av omfattande DDOS-angrep mot fleire mål. DDOS står for Distributed Denial of Service og er eit par hakk opp frå Denial of Service (DOS) der du ved hjelp av ei eller nokre få maskiner bombarderer ein web-server med førespurnader slik at den til slutt knelar. Eit DDOS-angrep set i verk tusenvis av maskiner og det er den distribuerte delen.

Eit av dei siste angrepa var retta mot domenenamn-tenesta (Domain Name System - DNS) Dyn. Det spesielle med angrepet var at Internett-dingsar (Internet of Things - IoT) vart nytta som angrepshær, og at angrepet vart retta mot ei namneteneste. Dette set søkjelys på to viktige og sårbare område:
  1. Den sentraliserte domenenamn-tenesta på nettet (organiseringa av DNS-systemet)
  2. Dei sårbare "dingsane" som blir kopla til nettet i stor skala (Tingas Internett - IoT)
Majoriteten av Internett-dingsar var overvakingskamera. Angrepet var like enkelt som det var sofistikert, i følgje pcmag.com: Angriparane leita seg fram til overvakingskamera og heime-ruterar av merket Hangzhou Xiongmai Technology, som har Linux i botnen. Dei prøvde seg med standard-innstillingane frå fabrikken, og dei lukkast i stor grad å logga inn på utstyret med det (!). 

Sentralisert domenenamn-teneste
Angrepet på DNS-tenesta Dyn set søkjelyset på eit problem med dagens Internett: Den sentraliserte delen DNS som held styr på koplinga mellom ip-nummer og namn. Internett vart designa som eit distribuert nettverk nettopp for å unngå eitt eller nokre få sentrale og sårbare punkt (single point of failure). DNS-systemet har dessverre ikkje den same distribuerte strukturen og blir difor meir sårbart fordi angrep kan setjast inn på sentrale DNS-serverar.

Tingas Internett - Internet of Things (IoT)
Tingas Internett der alle slags dingsar skal koplast til nettet, er eit av dei store og viktige utviklingstrekka på nettet. På same tida som det opnar for spennande mulegheiter opnar det også for nye sårbare punkt, som dette DDOS-angrepet ettertrykkeleg har fått fram. Det er særleg to ting som gjera at IoT blir ekstra sårbare:
  • Utviklinga har gjort at det er enklare og billegare å bruka komplette datamaskiner (fullverdig prosessor ++) på bittesmå dingsar enn nedskalerte versjonar (det som blir kalla "embedded hardware"). Det gir dingsane meir kraft og mulegheiter, men gjer dei også like sårbare for misbruk som vanleg IT-utstyr.
  • Dei små dingsane kjem ikkje med eigne skjermar og blir vanskelegare å setja opp og kontrollera. Dei må typisk setjast opp via eit web-grensesnitt. Det fører til at mange berre pluggar i utstyret og brukar fabrikkinnstillingane. Det siste DDOS-angrepet har vist at det finst ganske mange dingsar som ikkje har endra desse innstillingane og som difor er vidopne for inntrenging.
Kva har dette med Bitcoin og blokk-kjede å gjera?
Mykje av spam-problemet er knytt til at det er så å seia gratis å senda meldingar på nettet, og prisen er den same om du sender ei melding eller 100 mill. Dette gjeld særleg spam knytt til e-post, men også DDOS-angrep. Mange forslag til løysing for e-post har komme opp gjennom åra, og dei har ofte vore baserte på økonomiske straffemekanismar. Men det er først med "Internet of Money", særleg Bitcoin, at ei praktisk løysing ser ut til å vera mykje nærmare. Teknologien bak kryptovaluta opnar for mikrotransaksjonar, noko som er heilt nødvendig for å få betaling til å fungera i denne samanhengen. Dagens betalingssystem er for dyre til at det gir meining å krevja nokre øre, for ikkje å seia fraksjonar av eit øre. 

Det må kosta å senda spam
Dersom det hadde kosta eitt øre å senda ein e-post, ville ordinær bruk av e-post knapt merkast økonomisk. Men om du prøver å senda ein million e-postar, ville det ha kosta kr 10 000,-. Det ville straks ha lagt ein dempar på iveren etter å spamma. 

Betalingssystem for mikrotransaksjonar er her snart, den store utfordringa blir å integrera det i e-postprotokollen.

DDOS-angrep må også kosta
For DDOS-angrep er det andre mekanismar som må på plass. Her vil ei mikrobetaling for http-oppslag kanskje vera ei løysing. Det er mykje som må på plass for å få dette til å verka, men betaling via kryptovaluta vil sakte, men sikkert bli integrert i stadig fleire delar av Internett.

Distribuert DNS på blokk-kjeda
Endeleg er ei desentralisering av DNS-systemet påkrevd. Også her gir Bitcoin og blokk-kjedeteknologi god grunn til håp. Det finst alt Bitcoin-tenester for å handtera DNS (registrering m.m.), t.d. Dot-Bit som byggjer på Bitcoin-kopien Namecoin. I tillegg til å vera sikrare mot DDOS-angrep, vil blokk-kjedebaserte DNS-system også vera motstandsdyktige mot sensur. Du blir i praksis din eigen Internett-registrar om du brukar ei slik teneste.